Freulisch

Er is veel taal op de tv. Eigenlijk is veel televisie gewoon radio. De Wereld Draait Door, bijvoorbeeld, dat eigenlijk maar één echt televisierubriekje heeft (dat heet dan ook De Televisie Draait Door) en verder vooral de vlotte gesprekken, tunetjes en achtergronden biedt die ook bij radio horen. Zelfs is er muziek. Toch zou DWDD nooit zo’n groot publiek bereiken als het alleen op de radio werd uitgezonden. De radio flikkert en fonkelt niet, lijkt minder urgent – het is niet dat glazen haardvuur waarrond het Hollands huisgezin zich verzamelt, niet dat alledaagse druisen, niet zo móói. Daarom moet je taal vooral toch zoeken op tv.

Felix Rottenberg, de vaste presentator van DWDD, terzijde gestaan door de immer enthousiaste Mathijs van Nieuwkerk, zei vandaag iets over lieve Femke Halsema en gebruikte het woord freule. Wat hij precies wilde zeggen is mij niet bijgebleven, want ik werd alweer gegrepen door de taal. Dat overkomt mij dikwijls. Felix Rottenberg sprak het woord freule op een heel normale manier uit, met een eu, en dat hoort niet. Freule hoor je op ’n gekke manier te zeggen.

Freule klinkt ’n beetje Frans, en sjiek, wat dikwijls samengaat. Toch weet geen Fransman wat een freule is. Eigenlijk komt de freule uit het Duits. Wel is het heel beroerd Duits, raar vervormd, door overijverige Nederlandse adel die blijkbaar niet wist wat ze met het toch vrij eenvoudige woord aanmoesten. Freule betekent letterlijk “vrouwtje” en is dus verwant aan het Duitse Fräulein, al werd het naar men aanneemt uit een Nederduits dialect overgenomen en klonk het in dat dialect eerder als Frölen. Vrouwtje dus. Dat -len of -lein is in het Duits wel vaker de uitgang van verkleinwoorden. Dat in het Nederlands die laatste -n is weggevallen, ach, dat is nog niet zo vreemd. Het rare zit ‘m in de klinker, die geen eu is, al schrijf je die wel en zei Felix Rottenberg dat ook zo.

De eu van freule zit tussen de ui en de eu in. ’t Lijkt echt heel Frans, als je het zo hoort. Fonetisch schrijven we: œː. Zo ziet ’t er nog wat Frans uit ook! Het is ’n beetje de eu van kleur, het is de eerste toon van de tweeklank ui (tenminste, als die tweeklank juist wordt uitgesproken, wat op de Nederlandse tv zelden gebeurt). In geen ander Nederlands woord komt deze klank op deze manier voor. De œː hoort gevolgd te worden door ’n -r of door het eindje van de ui, niet door een hele nieuwe lettergreep die met een l begint.  Freule is een woord dat niet zo hoort.

Dat Felix Rottenberg zich met het rare woord even geen blijf wist valt ‘m eigenlijk niet te verwijten. Het valt niet mee een klank te moeten produceren die in het Nederlands eigenlijk helemaal niet bestaat. Maar goed, eigenlijk bestaan echte freules ook niet meer. Dan Femke maar.

Advertenties

One thought on “Freulisch

  1. Tsjoh, ‘freule’ is dus helemaal niet Frans. De gekke klank van de ‘eu’ is in het Nederlands uniek, maar komt in het Fries wel vaker voor (als ‘onzuivere tweeklank’). Er is in principe zelfs een apart teken voor verzonnen, nl. ‘eo’ (bijv. in ‘freon’ – vriend). Erg consistent is de Friese spelling weer niet, overigens. De ‘eu’ van ‘freule’ is ook de uitspraak van de klinkers in ‘(hy) treau’ (hij duwde) en ‘lju’ (mensen).
    Het woord ‘freule’ komt in het Fries ook voor. Ik vermoedde even een Friese oorsprong voor de ‘eu’-klank (geïntroduceerd door in de 18e eeuw naar Den Haag migrerende Friese adel of zo), maar bij nader inzien schrijft het woordenboek een ‘correctere’ Friese vorm ‘frelle’ voor. Een beetje aanstellerig Geeffrysk is dat volgens mij. ‘Freule’ is nl. geheel ingeburgerd in Friesland. Neem bijv. ‘de Freule’ (sc. -partij), een jaarlijkse kaatswedstrijd te Wommels.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s